Na wczesnym etapie istnienia kompetencje Parlamentu były bardzo ograniczone, ograniczając się w zasadzie niemal wyłącznie do doradztwa na rzecz Rady Unii Europejskiej oraz do kontroli Komisji Europejskiej. Kolejne zmiany traktatów spowodowały poszerzenie kompetencji i zadań Parlamentu.
Charakterystycznym dla Parlamentu Europejskiego jest brak kompetencji ustawodawczych. Parlament nie posiada inicjatywy ustawodawczej – wspomaga on wyłącznie Radę, która to jest głównym organem prawodawczym oraz, mającą inicjatywę ustawodawczą, Komisję Europejską.
W zależności od kwestii, której dotyczyć ma akt wtórnego prawa, stosuje się cztery różne procedury ustawodawcze: zgodę, współdecydowanie, współpracę, a także konsultacje.
Procedura współdecydowania odnosi się do zagadnień związanych z harmonizacją prawa, przyznając jednocześnie Parlamentowi Europejskiemu prawo do zastosowania weta.
Konsultacje: obligatoryjne oraz fakultatywne.
Procedura zgody wymagana jest w przypadku wielu rodzajów aktów mających daleko idące skutki.
Współpraca to procedura mająca obecnie zastosowanie wyłącznie w odniesieniu do spraw związanych z Unią Gospodarczą i Walutową.